DE VRIJHEID OM IETS STEEDS VAN EEN ANDERE KANT TE BEKIJKEN
Creativiteit reikt verder dan het domein van kunstenaars en wetenschappers. De Stichting Atelier van Licht ziet creativiteit als een breed, rijk begrip dat mensen en bedrijven kan helpen. Kinderen die hun creativiteit hebben ontwikkeld, beschikken over de vrijheid om steeds van invalshoek te wisselen. Zij kunnen zo oplossingen bedenken in onze snelveranderende, verbonden wereld, die om nieuwe antwoorden vraagt.

BEDRIJFSLEVEN EN OUDERS DOEN OOK MEE
Het initiatief voor Atelier van Licht sluit aan bij de actuele discussie over de ontwikkeling van creativiteit bij jonge kinderen. De pilot in het Stedelijk Museum is een eerste stap in de richting van die grote ambitie: de realisatie van een internationaal experimenteer-, onderzoeks- en expertisecentrum in 2014. Stichting Atelier van Licht is een publiek-privaat initiatief van een groep prominente wetenschappers, kunstenaars, vormgevers, mensen uit het bedrijfsleven en ouders.

Logisch denken en poëtica, waarheid en verbeelding, exacte vraagstukken en esthetiek, morele vragen en feitelijke constateringen: voor kinderen vloeien deze begrippen moeiteloos in elkaar over. Toch zijn kunst en wetenschap doorgaans gescheiden werelden, ook in het culturele aanbod voor kinderen. En dat is jammer, omdat ‘Nederland Kennisland’ staat of valt bij de opleiding van creatieve, onderzoekende en enthousiaste burgers. Van mensen die nieuwsgierig zijn naar het onbekende, die een passie ontwikkelen en die over grenzen heen willen kijken. Kinderen worden hiermee geboren. Hersenwetenschappers houden ons keer op keer voor: hoe jonger ze dit ontwikkelen, hoe beter!

Licht in de kunsten

Licht manifesteert zich nu eens aan de kunstenaar als een oplichtende, rechte straal die ons meeneemt in de verhaallijn met een grote slagschaduw dwars over een schilderij. Licht wordt dan weer zichtbaar als een zwoele zomermiddag in het werk van een Franse impressionist of als een Hollandse wolkenlucht met spiegelingen op het water. Het dirigeert de wereld van de fotografie en de film. Licht verblindt ons, inspireert ons, bedreigt ons, verwarmt ons.

Licht in de wetenschap

Voor de wetenschapper doet het fenomeen licht niet onder in rijkdom: reflecties, lichtbrekingen en kleuren zijn voortdurend onderwerp van onderzoek. Licht vertelt ons bijna alles wat we weten over de materie in de wereld waarin we leven. Van de sterren in ons heelal tot de kleinste bouwstenen van het bestaan: we kennen ze via onze lenzen, spiegels, telescopen en microscopen. Dat levert ook concrete toepassingen op, zoals milieusparende LED-verlichting, superscherpe HD-schermen en glasvezelkabels waar enorme hoeveelheden data doorheen stromen.

Naast de werkstations bestaat Atelier van Licht uit nog vier ruimtes:

• Ontvangstplek, waar bezoekers een introductie krijgen over het Atelier en het onderwerp ‘licht’.
• Werkplaats en kantoor, waarin de begeleiders de werkstations blijven doorontwikkelen. Ook voor samenwerkingen met bijvoorbeeld musea, en voor het ontwerpen van toepassingen voor thuis en op school.
• Auditorium voor uitwisseling van kennis over hoe kinderen leren, over creativiteit en de betekenis van kunst en wetenschap hierin.
• In residence biedt een ruimte waar een kunstenaar, natuurwetenschapper of pedagoog/psycholoog tijdelijk eigen werk kan ontwikkelen of onderzoek kan uitvoeren in samenhang met het onderzoek van de kinderen.

Begeleiders

De begeleiders in Atelier van Licht hebben een pedagogische, kunstzinnige of wetenschappelijke achtergrond, en krijgen een interne scholing. Zij documenteren het onderzoeksproces van de kinderen in woord en beeld, een vorm van praktijkonderzoek. Zij geven geen (‘juiste’) antwoorden, zij stimuleren de kinderen om zichzelf en elkaar steeds nieuwe vragen te stellen en theorieën te vormen. De begeleiders zijn nieuwsgierig en staan open voor de onverwachte ideeën, gedachten en experimenten die de kinderen aandragen.

Wetenschappers en kunstenaars

Kunstenaars, natuurwetenschappers en sociale wetenschappers werken samen aan de ontwikkeling van Atelier van Licht. Pedagogen en ontwikkelingspsychologen krijgen de gelegenheid om het leerproces van kinderen en de rol van kunst en wetenschap daarin te bestuderen. Kunstenaars en wetenschappers kunnen ‘in residence’ een periode aan eigen werk of onderzoek werken dat gerelateerd is aan het onderzoeksproces van de kinderen. Verder zijn er stageplaatsen voor pedagogische en kunstopleidingen.

Inzichten verwerken en delen

Atelier van Licht documenteert de werkprocessen en ervaringen van de kinderen in woord en beeld. Het begeleidend team gebruikt dit materiaal voor reflectie, om de wijze van begeleiden bij te stellen en om samen met de andere teamleden de werkstations verder te ontwikkelen in de werkplaats. Daarnaast dient het als bron voor conferenties en tentoonstellingen voor ouders en alle beroepsgroepen die zich bezighouden met jonge kinderen. Zo beoogt Atelier van Licht een zogenoemd creative early learning center te worden.

Enkele belangrijke noties zijn:

• Kinderen worden met alle potenties geboren om zich te ontwikkelen en om zich uit te drukken in honderd talen: in woord, beeld, geluid, in materiaal, in logica, poëtica, in beweging, in een rekensom en in zoveel meer.
• Ieder mens en ieder kind leert door zijn ervaringen en ideeën te interpreteren en te construeren in interactie met zijn eerdere ideeën, met leeftijdgenoten, met de volwassenen en met de wereld om hem heen.
• Kinderen zijn de cultuurbouwers van vandaag en hebben recht op hun eigen inbreng.
• Het essentiële van het opbouwen van kennis is niet gelegen in het reproduceren van wat volwassenen aandragen, maar in het op creatieve wijze opbouwen van  eigen gedachten en hypotheses in relatie tot de bestaande cultuur en sociale omgeving.
   

Literatuur

Meer lezen? Deze werken zijn een goed startpunt:

• Arthur Zajonc, Het licht zien
• Joop Berding, John Dewey over opvoeding, onderwijs en burgerschap
• Annemieke Huisingh, Rixt Hulshoff Pol en Ellie van den Bomen, Toeval gezocht kunst kunstenaars en jonge kinderen
• Jerome Bruner, Actual Minds, Possible Worlds
• Gunilla Dahlberg, Peter Moss en Alan Pence, Beyond Quality in Early Childhood Education and Care
• Ap Dijksterhuis, Het slimme onbewuste
• Reggio Children + Project Zero: Making learning visible
• M. Cathrene Connery, Vera P. John-Steiner, Ana Marianovic-Shane, Vygotsky and creativity

Het projectteam

• Annemieke Huisingh, pedagoog, TOEVAL GEZOCHT
• Eva Klee, beeldend kunstenaar, TOEVAL GEZOCHT
• Femius Koenderink, natuurkundige, FOM Institute AMOLF
• Rooske Franse, programmamaker Science Learning Center, NEMO
• Marloes Lubberdink, projectleider TalentenKracht, Platform Bèta Techniek
• Bas van Tol, ontwerper, Müller Van Tol

Stichting TOEVAL GEZOCHT (toevalgezocht.nl)
Na het eerste omvangrijke project met vijftien basisscholen, vijftien kunstenaars en het Stedelijk Museum Amsterdam, is de stichting TOEVAL GEZOCHT in 2008 opgericht. Belangrijkste doelstelling: het onderzoeken, zichtbaar maken en ondersteunen van de leerpotenties van kinderen. Met specifieke aandacht voor de rol van kunst en kunstenaars. Ook wil de stichting het aandeel van kinderen binnen culturele instellingen versterken. TOEVAL GEZOCHT zet projecten op waarin jonge kinderen/basisscholen, kunstinstellingen en kunstenaars samenwerken, zij coördineert netwerken en initieert onderzoek. Hierin werkt TOEVAL GEZOCHT samen met binnen- en buitenlandse partners.

NEMO Science Center (e-nemo.nl)
Met ruim 500.000 bezoekers is NEMO het grootste Science Center van Nederland. Alles in NEMO heeft te maken met wetenschap en technologie. Interactieve tentoonstellingen, theatervoorstellingen, kinderlezingen, workshops en science shows. Je ruikt, hoort, voelt en ziet er hoe de wereld werkt. NEMO heeft een eigen expertisecentrum op het gebied van buitenschools leren over wetenschap en techniek: het Science Learning Center. Dat ontwikkelt kennis, producten en diensten met als doel het formele, schoolse leren leuker te maken en de boodschap beter te laten beklijven. 

TalentenKracht (talentenkracht.nl)
TalentenKracht is een onderzoeksprogramma naar de talenten van kinderen op het gebied van wetenschap en techniek. Onderzoekers vanuit zeer verschillende disciplines (waaronder hersenwetenschappen, taalwetenschappen, wiskunde en ontwikkelingspsychologie) werken samen op zoek naar natuurlijke nieuwsgierigheid van jonge kinderen en hoe we deze kunnen behouden en uitbouwen. Aan TalentenKracht zijn zeven universiteiten verbonden. 

FOM Institute AMOLF (amolf.nl)
Het FOM Instituut AMOLF, gevestigd in het Science Park, Amsterdam, verricht fundamenteel natuurkundig onderzoek aan complexe atomaire en moleculaire systemen. De onderzoekers gebruiken licht in de vorm van lasers, spectroscopie en microscopie om de dynamica van moleculen, eiwitten en cellen te bestuderen: Nanofotonica oftewel natuurkunde van licht op de kleinst mogelijke schaal. Atelier van Licht past uitmuntend in AMOLF’s missie om kennis en toepassingen over te dragen naar bedrijven en samenleving. 

Müller Van Tol (mullervantol.nl)
Ontwerpbureau voor industrieel- en interieurdesign, gevestigd in Amsterdam, geleid door Christiane Müller en Bas van Tol. Bas is gespecialiseerd in tijdelijke interieurs met een oog voor de identiteit van het project en de context van de situatie. Er ontstaan ruimtes waar de beleving belangrijk is en de betekenissen open staan voor eigen interpretaties. Zijn portfolio bevat onder andere restaurant en club ‘11’, de lounge voor de Europese Raad in Brussel, de entree van het Textielmuseum Tilburg, de entree van het hoofdkantoor SNS Reaal en de tentoonstelling ‘De kinderen van Reggio Emilia’ in het Stedelijk Museum Amsterdam. 
 

De stichting en het bestuur

• Janine Geijsen, voorzitter, bedrijfseconome (Postbank / ING)
• Stephan van Kruisselberge, penningmeester, bedrijfskundige en ondernemer (TomTom / kledingindustrie)
• Chai Locher, secretaris, adviseur in organisatie-ontwikkeling, IMO-instituut voor mens en organisatie-ontwikkeling.
• Femius Koenderink, natuurkundige, wetenschapper FOM Instituut AMOLF,  en hoogleraar Institute of Physics, Universiteit van Amsterdam.
• Nicky Zwaan, beeldend kunstenaar / docent Rietveld Academie
• Paul van Geert, hoogleraar ontwikkelingspsychologie en voorzitter consortium zeven universiteiten TalentenKracht

Het comité van aanbeveling

• Robbert Dijkgraaf: directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton, New Jersey en universiteitshoogleraar Mathematische fysica, Universiteit van Amsterdam
• Jelle Jolles: hoogleraar educational neuropsychology en directeur LEARN!, Vrije Universiteit
• Giny Vos: beeldend kunstenaar
• Joke van Leeuwen: auteur, illustrator en performer